O
14 de xuño de 1936, o Primeiro Tenente de Alcalde do Concello de
A ESTRADA, Ramón Fernández Rico, quedou ao fronte do mesmo
por delegación do seu titular, (Xesús Ignacio Puente Fontanes),
ausente por atoparte acompañando á delegación que
presentou ás Cortes, os resultados do Plebiscito de Autonomía
de Galicia (Documento 1).
Tralo golpe de Estado e a caída de Galicia nas mans dos sublevados,
Fernández Rico quedou detido, permanecendo recluído no cárcere
de Pontevedra y máis no Lazareto na illa de San Simón. No
mes de marzo do ano 1937 foi condenado a morte e executado en xuño
do mesmo ano. Estes e outros feitos2
ficaron rexistrados nun acervo documental excepcional, (tanto polo número
de documentos que o compoñen, coma polas circunstancias nas que
foi rescatado), composto por un despacho oficial, dous certificados de
defunción e cento seis cartas, a mor parte delas foron cruzadas
entre Ramón e maila súa muller, (Purificación Prado
Rey) e a mor das súas fillas (tamén chamada Purificación),
ao longo dos meses nos que aquel permaneceu preso3
. Ditos documentos, xunto a outros de natureza oral 4
, permítennos acceder ás experiencias e ás percepcións
dos protagonistas daqueles tráxicos sucesos, complementando e contrastando
a información –xeralmente de tipo fáctico –
subministrada polas fontes máis convencionais.
Nun
tempo e nun lugar (Galicia entre o 1936 e a década do 1940), onde
se desenvolveu unha “estraña guerra”5
abondosa en inxustizas, miserias e atrocidades, a historia de Ramón
Fernández Rico e a súa familia, non foi excepcional en canto
ás súas esenciais características, que axústanse
á represión, selectiva, arbitraria, e indiscriminada, que
desatou o réxime emanado do golpe de Estado. Pola contra, xunto
con outros milleiros de casos, formou parte das consecuencias da táctica
do novo poder, destinada a paralizar e aterrorizar á sociedade
galega a través do castigo exemplar 6.
A súa experiencia, nembargantes destácase a causa do número
non usual de persoas dunha mesma
familia, directa ou indirectamente envoltas na traxedia. Nado en 1891,
no concello de Vilasantar, (A Coruña), foi en 1931 Vicepresidente
do Partido Republicano radical Socialista, integrándose máis
tarde na Unión Republicana. Despois do trunfo do Fronte Popular,
en febreiro do 1936, pasou a ocupar o cargo de Primeiro Tenente Alcalde
en A Estrada, e traballou en favor da aprobación do Estatuto de
Autonomía de Galicia. Os comezos do alzamento, era pai de nove
fillos (un máis naceu en abril de 1937)7
, gozaba dun pasar económico bo, baseado na posesión, en
sociedade, dunha importante fábrica de mobles, sendo tamén
un personaxe popular e apreciado, que máis alá das súas
conviccións políticas republicanas, mantiña boas
relacións con outras persoas acomodadas de A Estrada, de ideas
de dereitas.
Nos
momentos iniciais do golpe, (ate o día 21, cando a Garda Civil
destituíu ao Alcalde, que acabara de chegar de Madrid), e non obstante
ter sido delegada nel, polo Gobernador Civil de Pontevedra, a Xefatura
da defensa da República, no norte a Provincia, Fernández
Rico esforzouse para evitar que as medidas para defender a legalidade
republicana, derivasen en desmandes dentro da vila, impedindo, entre outras
cousas o asalto ao Cuartel da Garda Civil, armerías, e Correos
e Telégrafos (Documento 3).
Canto a evidente desproporcións dos medios fixo notoria a inutilidade
da toda resistencia ao golpe, pronunciouse en favor de entregar de xeito
pacífico as armas. Unha vez que os sediciosos controlaron a situación
en A Estrada, engadiu á súa confianza no pronto fracaso
do golpe, aquela outra baseada no convencemento de que a súa pública
mesura no tratamento dos simpatizantes da dereita, ían garantir
a súa integridade si se entregaba. Por iso, se ben ó principio
recluíuse na súa casa e permaneceu agachado uns días,
optou finalmente por presentarse de xeito espontáneo á Garda
Civil. Segundo os testemuños dos seus fillos, ante os rogos da
súa muller y dalgúns amigos que lle advertiran que integraba
unha “lista negra” e lle pedían que fuxise, contestou
co razoamento de que non podía deixar á súa familia
e mailo seu taller e que, aínda máis, posto que nada malo
fixera, no debía ter medo ningún 8.
Este convencemento de que a súa falla de culpas permitiríalle
saír ileso da conxuntura do alzamento, acompañarao cando
menos ate decembro do 1936 (Documento 2)9.
Unha
vez detido foi enviado ó cárcere de Pontevedra, ( onde chegou
a máis tardar o 30 de agosto), sendo despois trasladado á
illa de San Simón 10).
Coma en moitos outros casos, por ter resistido ó golpe, na súa
contra empregouse o desnaturalizado concepto de “REBELION MILITAR”
11,
pero tamén se lle formularon outros cargos tales coma o de ser
comunista; un dos instigadores do “alzamento revolucionario”
(Documentos 4 y 5)
e máis inimigo da Igrexa. Aínda que alomenos ate novembro,
Fernández Rico, non xulgou necesario buscar testemuña algunha
que declarara no seu favor (Documento 2),
ante a necesidade de rebater os cargos que finalmente se lle formularan,
rematou por invocar a testemuña dalgunhas caracterizadas “
persoas de orde” locais, coma Rafael Vilariño e Melania Nine,
e mailo cura párroco de A Estrada, Nicolás Mato Varela.
Máis aínda que refutou enfaticamente tanto o seu carácter
de comunista, coma de que impedira a celebración de misas, non
parece que fora este o cariz xeral das intervencións dos que declararon
no seu xuízo 12.
A
maioría dos seus amigos e coñecidos, (e aínda mesmo
os seus propios familiares), non querían mostrárense de
xeito público favorábeis a el e maila súa familia,
nin o visitaban na prisión polo medo a caeren en desgracia tamén
eles. Non parecen escasear, en troques, as testemuñas en contra
súa.
Entre eles contase alomenos un, resultante do enfrontamento ideolóxico,
inimizade persoal e ou interese económico. O axuste das contas
brutal, non foi, por certo, privativo do universo rural. Fernández
Rico tivera ate o ano 1935 un socio, de apelido Campusano, do que se separou
en moi maos termos, por mor ás irreconciliábeis ideas políticas
que os dous sostiñan. Campusano era de dereitas. Este enfrontamento
ideolóxico exacerbouse primeiro pola competencia comercial desde
os seus respectivos talleres de moblería 13
e despois, pola loita electoral de febreiro de 1936, na que ámbolos
dous fixeron campaña en frontes opostos y chegaron a rifar violentamente
na mesma mesa electoral. Como represalia, Campusano tería declarado
na súa contra na causa que se lle instruíu14.
Aínda
que permaneceu detido máis de nove meses, coñecía
xa a sentencia do tribunal que condenábao a morte, cando menos
dende o día oito de marzo. Como se pode apreciar en dúas
emotivas cartas, datadas no 13 de marzo (Documentos 9
y 10),
aínda a sabendas do destino que o agardaba, continuou crendo no
trunfo militar da República e o restablecemento da democracia.
Pero estes documentos, que dan testemuño de fe republicana e de
enteireza moral, poñen tamén sobre o tapete o drama que
envolvía ás familias dos condenados a morte: a pantasma
da miseria.
Preso
o cabeza de familia e fuxido o seu socio, o taller de moblería
houbo de pechar. Dun día para o outro, a muller e mailos fillos
de Fernández Rico, quedaron sen fontes de ingresos, co agravante
de que tiñan que remitirlle case diariamente, diñeiro e
comida (Documentos 2, 6 y
7). Ante estas
circunstancias, agravadas polo feito de que os debedores aproveitaron
a prisión de Ramón, para no cancelar os seus compromisos
de paga, os nenos de máis idade, (a maior tiña só
16 anos), deberon saír traballar, empregándose as mulleres
en labores de costura e domésticas e os varóns como aprendices
de carpintería, e todos, indistintamente, (por encargo dunha talabartería),
na fabricación de cartucheiras para o exército franquista
(Documentos 6-8).
Purificación Prado Rey, vendeu tamén unha casa de Berres
que recibiran en herdanza e dese xeito foron resistindo. Para aliviar
as penas do prisioneiro e pesar do crecente empobrecemento, Purificación
e mailos seus fillos ocultáronlle ate o final o calamitoso da situación
económica familiar, chegando incluso a facerlle crer que o taller
seguía en funcionamento (Documento 6). Sen embargo
iso non evitou que coñecido o dictame do tribunal Ramón
sufrira grandes padecementos pola perspectiva do desamparo no que quedaba
a súa familia (Documentos 10 y 12).
A pesares das súas conviccións republicanas y á súa
tranquilidade de conciencia (Documento 11),
a crecente desesperación levouno tamén a pedirlle á
súa muller, o día anterior á súa execución...
“Recomendar aos nosos queridos fillos... que non se metan nunca
en política...” 15.
Fernández
Rico, non morreu o 5 de xuño de 1937 a causa dunha hemorraxia interna,
como falsamente certificou o xuíz Venancio Méndez Feijoo,
senón que foi fusilado nun cruce de camiños de Monteporreiro.
Os seus restos repousan nunha das tres fochas cos números 45 ao
47 do cemiterio municipal daquela cidade. A súa viúva, que
ese mesmo día concorrera para presentarlle ao seu derradeiro fillo
que nacera recentemente, non recibiu máis pertenzas súas
que unha Biblia na que afortunadamente atopábanse gardadas as poucas
cartas que recibira da súa muller e filla maior que conserváronse
ate hoxe. Trala súa morte, o drama desta familia continuou e se
fixo aínda máis profundo. Purificación Prado Rey,
no puido superar a morte do seu home, axiña seguida pola do seu
fillo Ramón, por mor do tifos e despois de derrubarse anímica
e fisicamente, morreu de turbeculose o día oito de febreiro do
ano 1940. Pouco despois e polas mesmas causas de mala alimentación
e tuberculose, morrerían tamén Manuel, Pilar, Purificación
(f) e María do Carme 16.
Para a dato da morte desta última os fillos superviventes (Xosé
Manuel, Divina, Constantino e Lino, de 15, 12, 10 e 3 anos respectivamente,
foron repartidos entre vareas familias de parentes 17.
Anos despois tres deles emigrarían a Brasil, Uruguai e Arxentina,
rematándose deste xeito o cadro de destrucción e espallamento
da unidade familiar comezado pola política represiva dos amotinados
do 36.
(*)
Agradezco a Xosé Manoel Núñez Seixas la lectura y
observaciones que hizo del manuscrito de este trabajo.
1- Vid. por ejemplo, J. de Juana López
y J. Prada Rodríguez (coords.), Lo que han hecho en Galicia. Violencia,
represión y exilio (1936-1939), Barcelona, Crítica, 2006.
Este libro constituye a la fecha, la más importante interpretación
y síntesis historiográfica del fenómeno represivo
desatado en Galicia a partir del alzamiento de julio de 1936, y del exilio
al que dio lugar.
2- Muchos de los cuales son ya de dominio
público, como puede verse, por ejemplo, en la página web
del colectivo Siñor
Afranio:
http://www.blogoteca.com/ autoestrada/index.php?l =1&pag=25

3- Las cartas permanecieron en manos
de la esposa de Fernández Rico hasta la muerte de esta, quién
presumiblemente las mantuvo ocultas (incluso de sus hijos) en el cajón
de una mesa. Fueron halladas años después de su muerte por
casualidad, cuando José Manuel Fernández Prado desarmaba
la mesa para reutilizar su madera. A pesar de que la mayoría de
las epístolas son bastante breves, y que generalmente reproducen
los típicos modelos fijos aprendidos en la escuela y manuales de
redacción de la época, con su recurrencia sistemática
a las mismas fórmulas al comienzo y al final de la carta, constituyen
una valiosísima fuente de información para la reconstrucción
de los trágicos sucesos que rodearon a sus protagonistas.

4- Se trata de los testimonios de dos
de los únicos cuatro hijos del matrimonio Fernández-Prado
que sobrevivieron a la guerra y la inmediata posguerra (José Manuel
y Divina Pastora), y el de una de sus nietas (María Purificación
Fernández Vázquez). Fueron registrados por el autor en noviembre
de 2006 en las ciudades de Montevideo y Buenos Aires, donde ellos residen,
por encargo del programa de investigación y recuperación
de la memoria de las víctimas de la represión franquista
en Galicia “As vítimas: os nomes, as persoas, os lugares”
de las universidades de Santiago de Compostela, Vigo y A Coruña.
5- El concepto pertenece a Ramón
Villares. R. Villares, Historia de Galicia, Vigo, Galaxia, 2004, 417.
6- Vid. A. Rodríguez Gallardo,
“Golpe de Estado y represión franquista en la provincia de
Pontevedra”, en J. de Juana López y J. Prada Rodríguez
(coords.), op.cit., 153-64. Este autor indica que, para la provincia de
Pontevedra, el saldo de la violencia paralegal y la institucionalidaza
es de no menos de 1.200-1.400 represaliados.
7- Se
trataba de Purificación (17 años al morir su padre), Pilar
(16), Ramón (14), José Manuel (11), Divina Pastora (9),
María de la Paz, María del Carmen, Constantino, Lino y Manuel
–este último nacido poco antes de morir su padre.
8- Entrevistas a José Manuel y
Divina Pastora Fernández Prado, Montevideo y Buenos Aires, 4 y
16 de noviembre de 2006. Además de lo aducido en los testimonios
orales recogidos, debe tenerse en cuenta que muchas de las personas que
en los primeros días de la rebelión huyeron de sus casas,
acabaron presentándose a los facciosos por el temor que las extremadamente
violentas “operaciones de limpieza” desarrolladas por militares,
guardias civiles y falangistas, acabaran recayendo en sus familias y bienes.
9- “… estoy bien y supongo
que pronto nos beremos juntos pues estan poniendo mucha gente nuestra
en libertad …” (Carta de Ramón Fernández Rico
a Purificación Prado Rey, Isla de San Simón, 1.12.1936),
o “… de lo demas no te preocupes pues yo estoy con la conciencia
tranquila[,] yo se que no hice daño a nadie y no me arrepiento
de aber echo bien a todo el mundo[,] que fue todo el daño de ise”
(Carta de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado
Rey, S/l, S/f).
10- Cartas de Ramón Fernández
Rico a Purificación Prado Rey, Pontevedra, 30.8.1936 y San Simón,
18.10.1936.
11- Cargo que desde el 1º de agosto
se castigaba con la pena de muerte.
12- Entrevista
a María Purificación Fernández Vázquez, Montevideo,
4.11.2006.
13- Allí se mezclan también
cuestiones familiares, pues un hermano de Ramón que también
era de derechas y que hasta entonces había trabajando junto a él,
lo dejó para emplearse con Campusano.
14- Entrevista a José Manuel
Fernández Prado, Montevideo, 4.11.2006.
15-
Carta de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado
Rey, Pontevedra, 4.6.1937.
16- María de la Paz ya no vivía
al momento de que su padre fuera ejecutado.
17- En 1941 el caso de Ramón
Fernández Rico fue incluido en el marco de la Ley de Responsabilidades
Políticas, correspondiéndoles a sus herederos pagar las
50 pesetas de la multa: según José Manuel “Después
de que mi padre fue fusilado tenía que ir a… todos los meses,
tenía que pagar una multa en el Juzgado, en el Ayuntamiento”.
Entrevista a José Manuel Fernández Prado, Montevideo, 4.11.2006.
Falta el resto de la carta.
Apéndice
documental
Documento
1:
Sr.
D. Ramón Fernández Rico, 1er Teniente de Alcalde. La Estrada.
Habiendo sido designado por la corporación Municipal para asistir
en Madrid a la entrega del resultado del Plebiscito Pro-Estatuto de Galicia,
tengo necesidad de ausentarme, y le ruego se sirva encargarse de la Alcaldía
hasta mi regreso.
La Estrada 14 de Julio de 1936.
Jesús
Puente
Documento 2:
“Pura Recibi las mansanas y los pañuelos y en perfecto estado.
Delo que me dices de los testigos … les quedo y estoy muy agradecido[,]
aun cuando que supongo nome aran falta[,] pues creo que pronto nos beremos
juntos en nuestro hogar si las cosas siguen bien como parecen. por otra
parte que yo aun no declare nada, aun no estoy procesado …”
(Lazareto de San Simón, 4 de noviembre de 1936)
Documento 3 (sin fecha):
Pura.
Te dire que el defensor aun no bino por junto de nosotros. no se lo que
pasa[,] dime si Landin se interesa en este asunto. No te olvides de que
[Rafael] Vilarino (sic) manifieste y afirme que yo no tome parte halguna
en ningun comité[,] porque a el le costa[,] ni es verdad que se
intentase nada contra la viuda del Sr Placido Castro[,] y menos yo[,]
que mi actuacion solo se limitaba a garantisar el orden[,] como lo demostre
cuando unos asaltados (sic) pretendian asaltar el Cuartel y las armerias[,],
cosa [que] el sabe muy bien que no se llevo a cabo por mi esfuerso[,]
y lo mismo telégrafos y Telefonos[,] y que procure no perjudicar
a ningun otro[.]
Sin mas[,] tuyo.
Ramon
Fernández
Pura[,]
no mandes comida[,] y pan menos pues me llega[,] y antes de marchar dejame
5 pesetas[.]
Documento 4 (sin fecha):
Pura[,]
el informe de la Guardia Cibil es delo peor[:] me pone por comunista[,]
y [el] del Delegado de Orden publico no es tan malo. me acusan de pertenecer
al comité Revolucionario, así que [Rafael] Vilariño
que haga todo lo que pueda por justificar esto[,] y Don Nicolas [Mato
Varela] tambien[,] y tambien que fui el que arme la gente[,] que fui yo[,]
y mucho mas[,] pero de menos importancia[.]
Pura[,] habla con el defensor para que venga junto a nosotros[.]
Sin mas[,] tuyo
Ramon
Fernández
Documento 5:
Lazareto
de San Simon[,] 29 [del] 1 [de] 1937
Mi
querida esposa[,] me alegro que la presente te encuentre bien de salud
en compania de nuestros queridos hijos[,] quedando la mia bien por el
momento.
Querida Pura[,] esta es para manifestarte lo siguiente. Es necesario que
hables con Manuel Deza y con Manuel Pego[,] y quele digas asi que de ellos[,]
los dos[,] depende mi vida[,] pues ellos pueden justificar con Vilariño
y el Garcia del Viso[,] que esta con Angel Garcia[,] que yo ebite que
no fueran al Cuartel[,] a la Carcel y a las armerias[,] osean Ferreterías[,]
y Vilariño sabe tambien que cuando quisieron ir al Telegrafo lo
mande a el alli para que no permitiera la entrada a nadie[,] y esto lo
ebite amenasandoles con poner en evidencia a la Guardia Cibil. pues sabes
que estoy procesado por Rebelion Militar[,] y que por mis hijos les pido
tengan compasion de ellos y de mi y de ti[,] y que supongo que tenderan
que declarar pues[,] confiando en su honrada personalidad[,] los puse
como testigos[,] y cuando sea el consejo pondere a Dña[.] Pilar
Araujo y [a] Dña[.] Melania …”
Documentos 6 y 7:
La
Estrada[,] 8 de Febrero de 1937
Señor
Ramon Fernandez
Mi
mas querido Ramon[,] me alegro de que esta te encuentre bien de salud[,]
la nuestra sin novedad por el momento[.]
Apreciable Ramon[,] hoy recibi tu carta con fecha 6[,] y enterada de todo
lo que en ella medices[.] De lo que me dices de mi hermano Pepe[,] pues
sigue como siempre[,] la fabrica trabaja cuando hay pedidos[,] hace como
todas[.] Don Gonzalo ya cerro la del pues no tiene trabajo[,] y nosotros
bamos tirando poco a poco[.] el sabado mandamos un pedido para Leon[,]
y dos mas para el Lojo[,] a los padres del marmolista[,] y le tenemos
que hacer un Ropero al marmolista de los Lunas[,] y otro a los de Buela
de padron[,] y un pedido de camas para Lugo[,] y bamos yendo[.]
Ramon[,] te mando unas pocas orejas y unas filloas[,] y costilletas y
un pedazo de carne y pan[,] y la muda de la cama y tambien la tuya[,]
y tambien el pedazo de Cedro de Cuba[.] Sin mas[,] recibes recuerdos de
Carmen[,] Maximino[,] y el Relojero y Sña[.,] y Joaquin y de todos
tus amigos …[,] y tambien de Manolo de la panadera …[,] y
… un sin numero de besos y abrazos de nuestros queridos hijitos[,]
y de mi recibes un fuerte abrazo de tu esposa que tanto te quiere[.]
tuya
Pura
Prado
Mi
querido e inolvidable papaiño: Deseo que al recibo de esta se halle
gozando de una completa salud[,] quedando la nuestra bien para todo lo
que guste mandar.
Hoy recibimos su carta por el medio de la cual quedamos enteradas de que
esta bien de salud[,] de lo que nos alegramos mucho[,] pues mañana
ba mama a bisitarlo y le mandamos una poca comida para que pase una cena
regular [el] martes de Carnabal. Sabrá que a escrito Manolo[,]
y esta bien y manda recuerdos para todos[,] y hoy a escrito Manuel Vicente[:]
esta en Leciñena[,] en el monte de Alcubierre[,] y tambien manda
recuerdos[.] y nosotros estamos bien[.] todo el mundo nos aprecia[,] pues
yo siempre tengo que trabajar[,] si no es en la sastrería es en
casa[,] pues hasta hoy siempre tube trabajo[,] y Pilar lo mismo[.] estuvimos
haciendo cartucheras[,] y ahora terminanos la tarea y Pilar tiene que
calcetar y yo que coser[,] pues todo cuanto le mandamos a usted[,] todo
nos [lo] regalan[,] no gastamos ni un centimo[,] asi que ya ve lo mucho
que nos quiere todo el mundo[.] y sin mas[,] adios[,] hasta la suya. Recibe
recuerdos de todos sus amigos y besos de mis hermanitos[,] y de mi recibe
un abrazo muy fuerte; su hija que tanto le quiere y desea berlo cuanto
antes.
Pura
Fernández
Documento
8:
[La]
Estrada[,] 12 de Febrero [de] 1937
Mi
querido papa: Deseo que al recibo de esta se halle gozando de una completa
salud[,] quedando la nuestra bien y para todo lo que guste mandar.
Hoy dia 12 recibimos su carta con fecha 10 del corriente[,] y bemos que
esta bien de salud[,] de lo que nos alegramos muchisimo. Tambien le mandamos
una poca [de] comida[.] y nosotros estamos muy bien[,] ayudamos todos
a mama[,] y le dire que el señor Pego es muy amigo mio[,] pues
yo en la de Casagrande estoy solo por hacerle compañía a
la Señora Dolores[,] porque no se acostumbra a estar sola[,] porque
en la sastrería no hay en que dar una puntada[,] pero yo sino es
una cosa es otra[,] porque si no coso le hago las camas[,] y le voy a
la plaza y otras cosas[,] y en casa siempre tengo algo[,] y con la ayuda
de Pilar de Ramon siempre es algo[,] y el negocio ba bien[.] asi que todos
estamos bien[,] y todo el mundo nos quiere mucho y nos aprecia[.] y sin
mas por el momento[,] recibe recuerdos de los de Casagrande[,] de Carmen[,]
de Joaquin y de Manuel Vicente[,] y de todos sus amigos[,] y muchos besos
de los niños y mios. Su hija que lo quiere mucho y jamas lo olvida.
Pura
Documento 9:
Pontevedra[,]
13 [del] 3 [de] 1937
Pura[,]
me alegro que la presente te encuentre bien de salud en compañía
de nuestros queridos hijos[,] la mia bien por el momento[.]
Pura[,] este escrito lo guardas bien[,] y el dia que la democracia triunfe[,]
y [en] la primera reunion que tenga el ayuntamiento[,] lo entregas para
que alli sele de lectura[,] y pido que cumplan todo lo que en el se pide[.]
como tu puedes suponer[,] estoy tranquilo y lo ago por mi puño
y letra[.] y sin mal[,] besos a los niños y muchos besos y abrazos
para vosotras todas[.] vuestro siempre
Ramon
Fernández
Documento 10:
Car[c]el
de Pontevedra 13 [de] Marzo [de] 1937
Ramon
Fernández y demas compañeros
Amigos
y correligionarios de La Estrada: Estos compañeros vuestros, que
el barómetro de la esistencia les puso en el grado de tener que
sucumbir, a merced de la calumnia y la infamia; estos hombres que con
espíritu (…) ante la más ignominiosa de las acusaciones,
han tenido que ser víctimas de una sentencia inicua para ser inmolados
en aras del ideal, puro e inmaculado de la Republica, que aun después
de ejecutados, surgirán siempre por donde caiga una sola gota de
nuestra sangre; estos hombres que sus hogares se cubren de luto, y los
corazones de sus viudas y sus inocentes hijos estan empañados,
y horriblemente contorsionados, por la amargura, de que estos miserables
ensucian sus manos en nuestra sangre sin macula; estos hombres a vosotros
se derigen, para encargaros en ultimo y postrer encargo especial = [lo]
sabreis cumplir fiel y estri[c]tamente todos puesto que el recuerdo de
estos mártires perdurará en vuestra memoria. Pues bien.
Estos hombres (cadaveres vivientes) os recomiendan ante todo serenidad,
mucha serenidad, para soportar el duro trance, cuando os digan; que estos
queridos amigos vuestros han sido ejecutados; y luego invariables de la
causa; os rogamos no abandonéis a nuestras pobres esposas y a nuestros
queridos hijos, a éstos decidles que sus padres han muerto por
el ideal santo de la Republica; por la regeneración de la España
de [los] menesterosos y de los hambrientos, y por honrados trabajadores
y nobles nos han fusilado. Esperamos y os recalcamos esto, miréis
mucho por nuestras viudas y por nuestros pequeñuelos [que] tengan
siquiera pan para amortiguar el hambre de estas criaturas que quedan sin
tener que comer. Vosotros que sois honrados, que sois hombres que tenéis
corason con fibras de republicanismo como nosotros, sentis a la par que
nosotros como embarga en nuestro pecho el dolor, no por morir, pues demasiado
sabeis la enteresa que nos caracteriza, sino por tener que dejar la hora
bendita del triunfo que se aprosima y no poder verlo. Y a hora que hablamos
y mencionamos el triunfo, esta hora que está muy proxima, esta
hora que apesar de nuestro estado de marrición, que por estarlo
así no podremos ver, en esta hora que suponemos que vuestros corasones
trataran de evadirse de vuestros pechos con la emocion; mas[,] en esta
hora que todos al grito unisono de viva la Republica; en esta hora que
la Bandera tricolor ondea en la cúspide más alta de la Estrada[;]
en esta hora la más grande quizás para nosotros que los
siglos vieron[;] en esta hora queridos correligionarios y camaradas nuestros;
en esta hora símbolo de la redención de la nueva era; que
de en medio de vosotros salte una voz[,] resuene, se oiga cual preciado
clarin, en todos los ámbitos de La Estrada y digan muy claramente
sin precision de altavoces fantoches hipócritas y canallas como
acabamos de dejar en el mundo de los vivos que pronuncien esto[:] [“]Republicanos:
queridos camaradas. existen en estos momentos de innegable olvido mas
nombres que tenemos que grabar con letras de oro, el nombre de mas martires
de La Estrada, vi[c]timas de la mas ignominiosa opresion que los siglos
vieron: Ramón Fernández Rico[,] Manuel Nogueira González[,]
Jesús Puente Fontanes[,] José Mª Pena López[,]
Cándido Tafalla Froiz[,] josé Rodríguez Sangiao e
Isolino Teros. Tampoco vamos a olvidar a Jose Gomez Rivas[,] Manuel Puente
Porto[,] José Fernández Cortes[,] Jose Vidal Puga[,] Manuel
Vazquez Cruz y Jose Graciano García[”], y que vosotros añadireis
si alguno mas cae después de nosotros. Os queremos decir con esto[,]
vecinos y compañeros[,] que nos consta sabereis cumplir con vuestro
deber; pero como asi mismo nos consta que pronunciareis nuestros nombres
y lo mismo los de nuestras familias, y si alguno ha caido con la famosa
ley de fugas que tanto ha imperado para todos estos; justicia[,] justicia
y justicia[,] y una advertencia; si os parece, que si aun pagando con
la vida no hemos cumpli[do] con nuestro deber, entonces correligionarios,
entonces no se la hagáis, y [si] queréis que siga la farsa[,]
que siga: Pero tened presente que estas voces y consideraciones que os
hacemos[,] el prisma del nuevo régimen tendera muy en cuenta los
lamentos de ultratumba.
Ahora que salimos del feo encargo; aunque nos perdonéis lo estenso
que somos, otros encargos de menor "tara["]: Esperamos que en
la primera reunión después de posesionaros del Ayuntamiento,
conste esta carta mal hilvanada en el Libro de Actas. Que una de las calles
más céntricas de la floreciente villa, llevará esta
inscri[p]ción[:] [“]Mártires de La Estrada”[;]
y que obrareis como os lo pedimos en nombre de la República y de
la democracia y del ideal que nos lleva a la tumba; Queridos compañeros
nuestros, estas toscas lineas que vosotros llegan son los últimos
latidos del corasón de estos "cristos["] que al grito
de "Matadles, matadles" que algunos desgraciados Ta[h]ures vecinos
nuestros así lo han hecho; así que no queremos entristeceros
mas, no queremos haceros sufrir mas, tampoco, queremos que seais hombres
forjados en estos suplicios por que atravesamos todos[,] así que[,]
compañeros[,] el último pensamiento será para vosotros;
muestras que seremos firmes y enteros ante el piquete[,] gritaremos con
toda la fuerza de nuestros pulmones Viva la Republica, Viva el Frente
Popular, Viva la Libertad y viva la Democracia, y abajo los tiranos!
Compañeros[,] el último abrazo y el último pensamiento
cumplirlo por bien de la causa[,] para [que] jamas la historia del mundo
tenga que soportar tan horrendos crimenes.
Salud camaradas[,] hasta la eternidad.
Ramon
Fernández Rico y Manuel Nogueira Gonzalez
Documento
11 (sin fecha):
Sra[.]
Pura Fernandez Prado y Hermanos
Mis
queridos hijos. Lo que en estos momentos hos pido es lo siguiente[:] que
seais buenos para todos y principalmente para vuestra madre[,] esto es
lo que mas os pido[,] que no le deis disgustos. pues por mi no tengais
pena[,] este era mi destino. llevo la conciencia tranquila[:] no mate
a nadie ni robe[,] fue solo por defender un ideal. pero si siento que
unas cuantas malas personas los engañaran a vosotros y ami[,] y
que con ingurias me mataran[,] pero bien[,] vosotros en su dia sabereis
reclamar los derechos que os corresponden, Purita[,] no dejes de ayudar
a tu madre a enseñar y educar a tus hermanos.
Sin mas[,] los abrasa a todos vuestro inolvidable padre que os quiere
Ramon
Fernández
Documento 12:
Pontevedra
4 de junio de1937
Mi
querida Pura[,] en este momento me encuentro en capilla y desde aquí
te mando mi ultimo abrazo para ti y para todos mis hijos[,] pues se los
das por no podérselos dar yo. Ten resignación y paciencia[,]
no hay que hacerle[,] fue mi destino y no te digo mas [,] le das muchos
besos a los niños y un abrazo a Joaquin y a los otros.
Sin
más te abrazo tu esposo por última vez:
Ramón
Fernández
Adios
Pura mia
Adiós
Purita[,] Pilar[,] Ramoncito[,] Pepiño[,] Divina[,] Carmiña[,]
Tinito[,] Linito y Manolito, a dios queridos hijos todos[,] vuestro padre:
Ramon
Fernández
lo
que has de gastar en mi entierro biste a los niños[.]
adios querida Pura[,] adios[.]
|