VOLVER VOLTAR

Número 9:  
Represión, pauperización e morte na Estrada: a experiencia de Ramón Fernández Rico e a súa familia, 1936-1940.

Versión para imprimir

Por Ruy Farías(*) 

Aínda que con certo atraso respecto doutras áreas da Península, a revisión do pasado recente (neste caso o ligado ao alzamento de xullo do 1936, a Guerra Civil subseguinte e mailo exilio ao que deu lugar) ábrese camiño en Galicia. Ao compás da súa marcha, aquel terreo deixa de ser o ámbito preferente das memorias e dos relatos literarios, para seren ocupado por sólidos traballos puramente historiográficos.1.

O 14 de xuño de 1936, o Primeiro Tenente de Alcalde do Concello de A ESTRADA, Ramón Fernández Rico, quedou ao fronte do mesmo por delegación do seu titular, (Xesús Ignacio Puente Fontanes), ausente por atoparte acompañando á delegación que presentou ás Cortes, os resultados do Plebiscito de Autonomía de Galicia (Documento 1). Tralo golpe de Estado e a caída de Galicia nas mans dos sublevados, Fernández Rico quedou detido, permanecendo recluído no cárcere de Pontevedra y máis no Lazareto na illa de San Simón. No mes de marzo do ano 1937 foi condenado a morte e executado en xuño do mesmo ano. Estes e outros feitos2 ficaron rexistrados nun acervo documental excepcional, (tanto polo número de documentos que o compoñen, coma polas circunstancias nas que foi rescatado), composto por un despacho oficial, dous certificados de defunción e cento seis cartas, a mor parte delas foron cruzadas entre Ramón e maila súa muller, (Purificación Prado Rey) e a mor das súas fillas (tamén chamada Purificación), ao longo dos meses nos que aquel permaneceu preso3 . Ditos documentos, xunto a outros de natureza oral 4 , permítennos acceder ás experiencias e ás percepcións dos protagonistas daqueles tráxicos sucesos, complementando e contrastando a información –xeralmente de tipo fáctico – subministrada polas fontes máis convencionais.

Nun tempo e nun lugar (Galicia entre o 1936 e a década do 1940), onde se desenvolveu unha “estraña guerra”5 abondosa en inxustizas, miserias e atrocidades, a historia de Ramón Fernández Rico e a súa familia, non foi excepcional en canto ás súas esenciais características, que axústanse á represión, selectiva, arbitraria, e indiscriminada, que desatou o réxime emanado do golpe de Estado. Pola contra, xunto con outros milleiros de casos, formou parte das consecuencias da táctica do novo poder, destinada a paralizar e aterrorizar á sociedade galega a través do castigo exemplar 6. A súa experiencia, nembargantes destácase a causa do número non usual de persoas dunha mesma familia, directa ou indirectamente envoltas na traxedia. Nado en 1891, no concello de Vilasantar, (A Coruña), foi en 1931 Vicepresidente do Partido Republicano radical Socialista, integrándose máis tarde na Unión Republicana. Despois do trunfo do Fronte Popular, en febreiro do 1936, pasou a ocupar o cargo de Primeiro Tenente Alcalde en A Estrada, e traballou en favor da aprobación do Estatuto de Autonomía de Galicia. Os comezos do alzamento, era pai de nove fillos (un máis naceu en abril de 1937)7 , gozaba dun pasar económico bo, baseado na posesión, en sociedade, dunha importante fábrica de mobles, sendo tamén un personaxe popular e apreciado, que máis alá das súas conviccións políticas republicanas, mantiña boas relacións con outras persoas acomodadas de A Estrada, de ideas de dereitas.

Nos momentos iniciais do golpe, (ate o día 21, cando a Garda Civil destituíu ao Alcalde, que acabara de chegar de Madrid), e non obstante ter sido delegada nel, polo Gobernador Civil de Pontevedra, a Xefatura da defensa da República, no norte a Provincia, Fernández Rico esforzouse para evitar que as medidas para defender a legalidade republicana, derivasen en desmandes dentro da vila, impedindo, entre outras cousas o asalto ao Cuartel da Garda Civil, armerías, e Correos e Telégrafos (Documento 3). Canto a evidente desproporcións dos medios fixo notoria a inutilidade da toda resistencia ao golpe, pronunciouse en favor de entregar de xeito pacífico as armas. Unha vez que os sediciosos controlaron a situación en A Estrada, engadiu á súa confianza no pronto fracaso do golpe, aquela outra baseada no convencemento de que a súa pública mesura no tratamento dos simpatizantes da dereita, ían garantir a súa integridade si se entregaba. Por iso, se ben ó principio recluíuse na súa casa e permaneceu agachado uns días, optou finalmente por presentarse de xeito espontáneo á Garda Civil. Segundo os testemuños dos seus fillos, ante os rogos da súa muller y dalgúns amigos que lle advertiran que integraba unha “lista negra” e lle pedían que fuxise, contestou co razoamento de que non podía deixar á súa familia e mailo seu taller e que, aínda máis, posto que nada malo fixera, no debía ter medo ningún 8. Este convencemento de que a súa falla de culpas permitiríalle saír ileso da conxuntura do alzamento, acompañarao cando menos ate decembro do 1936 (Documento 2)9.

Unha vez detido foi enviado ó cárcere de Pontevedra, ( onde chegou a máis tardar o 30 de agosto), sendo despois trasladado á illa de San Simón 10). Coma en moitos outros casos, por ter resistido ó golpe, na súa contra empregouse o desnaturalizado concepto de “REBELION MILITAR” 11, pero tamén se lle formularon outros cargos tales coma o de ser comunista; un dos instigadores do “alzamento revolucionario” (Documentos 4 y 5) e máis inimigo da Igrexa. Aínda que alomenos ate novembro, Fernández Rico, non xulgou necesario buscar testemuña algunha que declarara no seu favor (Documento 2), ante a necesidade de rebater os cargos que finalmente se lle formularan, rematou por invocar a testemuña dalgunhas caracterizadas “ persoas de orde” locais, coma Rafael Vilariño e Melania Nine, e mailo cura párroco de A Estrada, Nicolás Mato Varela. Máis aínda que refutou enfaticamente tanto o seu carácter de comunista, coma de que impedira a celebración de misas, non parece que fora este o cariz xeral das intervencións dos que declararon no seu xuízo 12.

A maioría dos seus amigos e coñecidos, (e aínda mesmo os seus propios familiares), non querían mostrárense de xeito público favorábeis a el e maila súa familia, nin o visitaban na prisión polo medo a caeren en desgracia tamén eles. Non parecen escasear, en troques, as testemuñas en contra súa.

Entre eles contase alomenos un, resultante do enfrontamento ideolóxico, inimizade persoal e ou interese económico. O axuste das contas brutal, non foi, por certo, privativo do universo rural. Fernández Rico tivera ate o ano 1935 un socio, de apelido Campusano, do que se separou en moi maos termos, por mor ás irreconciliábeis ideas políticas que os dous sostiñan. Campusano era de dereitas. Este enfrontamento ideolóxico exacerbouse primeiro pola competencia comercial desde os seus respectivos talleres de moblería 13 e despois, pola loita electoral de febreiro de 1936, na que ámbolos dous fixeron campaña en frontes opostos y chegaron a rifar violentamente na mesma mesa electoral. Como represalia, Campusano tería declarado na súa contra na causa que se lle instruíu14.
Aínda que permaneceu detido máis de nove meses, coñecía xa a sentencia do tribunal que condenábao a morte, cando menos dende o día oito de marzo. Como se pode apreciar en dúas emotivas cartas, datadas no 13 de marzo (Documentos 9 y 10), aínda a sabendas do destino que o agardaba, continuou crendo no trunfo militar da República e o restablecemento da democracia. Pero estes documentos, que dan testemuño de fe republicana e de enteireza moral, poñen tamén sobre o tapete o drama que envolvía ás familias dos condenados a morte: a pantasma da miseria.

Preso o cabeza de familia e fuxido o seu socio, o taller de moblería houbo de pechar. Dun día para o outro, a muller e mailos fillos de Fernández Rico, quedaron sen fontes de ingresos, co agravante de que tiñan que remitirlle case diariamente, diñeiro e comida (Documentos 2, 6 y 7). Ante estas circunstancias, agravadas polo feito de que os debedores aproveitaron a prisión de Ramón, para no cancelar os seus compromisos de paga, os nenos de máis idade, (a maior tiña só 16 anos), deberon saír traballar, empregándose as mulleres en labores de costura e domésticas e os varóns como aprendices de carpintería, e todos, indistintamente, (por encargo dunha talabartería), na fabricación de cartucheiras para o exército franquista (Documentos 6-8). Purificación Prado Rey, vendeu tamén unha casa de Berres que recibiran en herdanza e dese xeito foron resistindo. Para aliviar as penas do prisioneiro e pesar do crecente empobrecemento, Purificación e mailos seus fillos ocultáronlle ate o final o calamitoso da situación económica familiar, chegando incluso a facerlle crer que o taller seguía en funcionamento (Documento 6). Sen embargo iso non evitou que coñecido o dictame do tribunal Ramón sufrira grandes padecementos pola perspectiva do desamparo no que quedaba a súa familia (Documentos 10 y 12). A pesares das súas conviccións republicanas y á súa tranquilidade de conciencia (Documento 11), a crecente desesperación levouno tamén a pedirlle á súa muller, o día anterior á súa execución... “Recomendar aos nosos queridos fillos... que non se metan nunca en política...” 15.

Fernández Rico, non morreu o 5 de xuño de 1937 a causa dunha hemorraxia interna, como falsamente certificou o xuíz Venancio Méndez Feijoo, senón que foi fusilado nun cruce de camiños de Monteporreiro. Os seus restos repousan nunha das tres fochas cos números 45 ao 47 do cemiterio municipal daquela cidade. A súa viúva, que ese mesmo día concorrera para presentarlle ao seu derradeiro fillo que nacera recentemente, non recibiu máis pertenzas súas que unha Biblia na que afortunadamente atopábanse gardadas as poucas cartas que recibira da súa muller e filla maior que conserváronse ate hoxe. Trala súa morte, o drama desta familia continuou e se fixo aínda máis profundo. Purificación Prado Rey, no puido superar a morte do seu home, axiña seguida pola do seu fillo Ramón, por mor do tifos e despois de derrubarse anímica e fisicamente, morreu de turbeculose o día oito de febreiro do ano 1940. Pouco despois e polas mesmas causas de mala alimentación e tuberculose, morrerían tamén Manuel, Pilar, Purificación (f) e María do Carme 16. Para a dato da morte desta última os fillos superviventes (Xosé Manuel, Divina, Constantino e Lino, de 15, 12, 10 e 3 anos respectivamente, foron repartidos entre vareas familias de parentes 17. Anos despois tres deles emigrarían a Brasil, Uruguai e Arxentina, rematándose deste xeito o cadro de destrucción e espallamento da unidade familiar comezado pola política represiva dos amotinados do 36.

(*) Agradezco a Xosé Manoel Núñez Seixas la lectura y observaciones que hizo del manuscrito de este trabajo.

1- Vid. por ejemplo, J. de Juana López y J. Prada Rodríguez (coords.), Lo que han hecho en Galicia. Violencia, represión y exilio (1936-1939), Barcelona, Crítica, 2006. Este libro constituye a la fecha, la más importante interpretación y síntesis historiográfica del fenómeno represivo desatado en Galicia a partir del alzamiento de julio de 1936, y del exilio al que dio lugar.
Volver a la nota

2- Muchos de los cuales son ya de dominio público, como puede verse, por ejemplo, en la página web del colectivo Siñor Afranio:
http://www.blogoteca.com/ autoestrada/index.php?l =1&pag=25
Volver a la nota

3- Las cartas permanecieron en manos de la esposa de Fernández Rico hasta la muerte de esta, quién presumiblemente las mantuvo ocultas (incluso de sus hijos) en el cajón de una mesa. Fueron halladas años después de su muerte por casualidad, cuando José Manuel Fernández Prado desarmaba la mesa para reutilizar su madera. A pesar de que la mayoría de las epístolas son bastante breves, y que generalmente reproducen los típicos modelos fijos aprendidos en la escuela y manuales de redacción de la época, con su recurrencia sistemática a las mismas fórmulas al comienzo y al final de la carta, constituyen una valiosísima fuente de información para la reconstrucción de los trágicos sucesos que rodearon a sus protagonistas.
Volver a la nota

4- Se trata de los testimonios de dos de los únicos cuatro hijos del matrimonio Fernández-Prado que sobrevivieron a la guerra y la inmediata posguerra (José Manuel y Divina Pastora), y el de una de sus nietas (María Purificación Fernández Vázquez). Fueron registrados por el autor en noviembre de 2006 en las ciudades de Montevideo y Buenos Aires, donde ellos residen, por encargo del programa de investigación y recuperación de la memoria de las víctimas de la represión franquista en Galicia “As vítimas: os nomes, as persoas, os lugares” de las universidades de Santiago de Compostela, Vigo y A Coruña.
Volver a la nota

5- El concepto pertenece a Ramón Villares. R. Villares, Historia de Galicia, Vigo, Galaxia, 2004, 417.
Volver a la nota

6- Vid. A. Rodríguez Gallardo, “Golpe de Estado y represión franquista en la provincia de Pontevedra”, en J. de Juana López y J. Prada Rodríguez (coords.), op.cit., 153-64. Este autor indica que, para la provincia de Pontevedra, el saldo de la violencia paralegal y la institucionalidaza es de no menos de 1.200-1.400 represaliados.
Volver a la nota

7-
Se trataba de Purificación (17 años al morir su padre), Pilar (16), Ramón (14), José Manuel (11), Divina Pastora (9), María de la Paz, María del Carmen, Constantino, Lino y Manuel –este último nacido poco antes de morir su padre.
Volver a la nota

8- Entrevistas a José Manuel y Divina Pastora Fernández Prado, Montevideo y Buenos Aires, 4 y 16 de noviembre de 2006. Además de lo aducido en los testimonios orales recogidos, debe tenerse en cuenta que muchas de las personas que en los primeros días de la rebelión huyeron de sus casas, acabaron presentándose a los facciosos por el temor que las extremadamente violentas “operaciones de limpieza” desarrolladas por militares, guardias civiles y falangistas, acabaran recayendo en sus familias y bienes.
Volver a la nota

9- “… estoy bien y supongo que pronto nos beremos juntos pues estan poniendo mucha gente nuestra en libertad …” (Carta de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado Rey, Isla de San Simón, 1.12.1936), o “… de lo demas no te preocupes pues yo estoy con la conciencia tranquila[,] yo se que no hice daño a nadie y no me arrepiento de aber echo bien a todo el mundo[,] que fue todo el daño de ise” (Carta de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado Rey, S/l, S/f).
Volver a la nota

10- Cartas de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado Rey, Pontevedra, 30.8.1936 y San Simón, 18.10.1936.
Volver a la nota

11- Cargo que desde el 1º de agosto se castigaba con la pena de muerte.
Volver a la nota

12-
Entrevista a María Purificación Fernández Vázquez, Montevideo, 4.11.2006.
Volver a la nota

13- Allí se mezclan también cuestiones familiares, pues un hermano de Ramón que también era de derechas y que hasta entonces había trabajando junto a él, lo dejó para emplearse con Campusano.
Volver a la nota

14- Entrevista a José Manuel Fernández Prado, Montevideo, 4.11.2006.
Volver a la nota

15- Carta de Ramón Fernández Rico a Purificación Prado Rey, Pontevedra, 4.6.1937.
Volver a la nota

16- María de la Paz ya no vivía al momento de que su padre fuera ejecutado.

17- En 1941 el caso de Ramón Fernández Rico fue incluido en el marco de la Ley de Responsabilidades Políticas, correspondiéndoles a sus herederos pagar las 50 pesetas de la multa: según José Manuel “Después de que mi padre fue fusilado tenía que ir a… todos los meses, tenía que pagar una multa en el Juzgado, en el Ayuntamiento”. Entrevista a José Manuel Fernández Prado, Montevideo, 4.11.2006.
Falta el resto de la carta.

Volver a la nota

 

Apéndice documental

Documento 1:

Sr. D. Ramón Fernández Rico, 1er Teniente de Alcalde. La Estrada.

Habiendo sido designado por la corporación Municipal para asistir en Madrid a la entrega del resultado del Plebiscito Pro-Estatuto de Galicia, tengo necesidad de ausentarme, y le ruego se sirva encargarse de la Alcaldía hasta mi regreso.
La Estrada 14 de Julio de 1936.

Jesús Puente

Volver a la nota



Documento 2:


“Pura Recibi las mansanas y los pañuelos y en perfecto estado. Delo que me dices de los testigos … les quedo y estoy muy agradecido[,] aun cuando que supongo nome aran falta[,] pues creo que pronto nos beremos juntos en nuestro hogar si las cosas siguen bien como parecen. por otra parte que yo aun no declare nada, aun no estoy procesado …” (Lazareto de San Simón, 4 de noviembre de 1936)

Volver a la nota



Documento 3 (sin fecha):

Pura. Te dire que el defensor aun no bino por junto de nosotros. no se lo que pasa[,] dime si Landin se interesa en este asunto. No te olvides de que [Rafael] Vilarino (sic) manifieste y afirme que yo no tome parte halguna en ningun comité[,] porque a el le costa[,] ni es verdad que se intentase nada contra la viuda del Sr Placido Castro[,] y menos yo[,] que mi actuacion solo se limitaba a garantisar el orden[,] como lo demostre cuando unos asaltados (sic) pretendian asaltar el Cuartel y las armerias[,], cosa [que] el sabe muy bien que no se llevo a cabo por mi esfuerso[,] y lo mismo telégrafos y Telefonos[,] y que procure no perjudicar a ningun otro[.]
Sin mas[,] tuyo.

Ramon Fernández

Pura[,] no mandes comida[,] y pan menos pues me llega[,] y antes de marchar dejame 5 pesetas[.]


Volver a la nota



Documento 4 (sin fecha):

Pura[,] el informe de la Guardia Cibil es delo peor[:] me pone por comunista[,] y [el] del Delegado de Orden publico no es tan malo. me acusan de pertenecer al comité Revolucionario, así que [Rafael] Vilariño que haga todo lo que pueda por justificar esto[,] y Don Nicolas [Mato Varela] tambien[,] y tambien que fui el que arme la gente[,] que fui yo[,] y mucho mas[,] pero de menos importancia[.]
Pura[,] habla con el defensor para que venga junto a nosotros[.]
Sin mas[,] tuyo

Ramon Fernández



Volver a la nota

Documento 5:

Lazareto de San Simon[,] 29 [del] 1 [de] 1937

Mi querida esposa[,] me alegro que la presente te encuentre bien de salud en compania de nuestros queridos hijos[,] quedando la mia bien por el momento.
Querida Pura[,] esta es para manifestarte lo siguiente. Es necesario que hables con Manuel Deza y con Manuel Pego[,] y quele digas asi que de ellos[,] los dos[,] depende mi vida[,] pues ellos pueden justificar con Vilariño y el Garcia del Viso[,] que esta con Angel Garcia[,] que yo ebite que no fueran al Cuartel[,] a la Carcel y a las armerias[,] osean Ferreterías[,] y Vilariño sabe tambien que cuando quisieron ir al Telegrafo lo mande a el alli para que no permitiera la entrada a nadie[,] y esto lo ebite amenasandoles con poner en evidencia a la Guardia Cibil. pues sabes que estoy procesado por Rebelion Militar[,] y que por mis hijos les pido tengan compasion de ellos y de mi y de ti[,] y que supongo que tenderan que declarar pues[,] confiando en su honrada personalidad[,] los puse como testigos[,] y cuando sea el consejo pondere a Dña[.] Pilar Araujo y [a] Dña[.] Melania …”



Volver a la nota

Documentos 6 y 7:

La Estrada[,] 8 de Febrero de 1937

Señor Ramon Fernandez

Mi mas querido Ramon[,] me alegro de que esta te encuentre bien de salud[,] la nuestra sin novedad por el momento[.]
Apreciable Ramon[,] hoy recibi tu carta con fecha 6[,] y enterada de todo lo que en ella medices[.] De lo que me dices de mi hermano Pepe[,] pues sigue como siempre[,] la fabrica trabaja cuando hay pedidos[,] hace como todas[.] Don Gonzalo ya cerro la del pues no tiene trabajo[,] y nosotros bamos tirando poco a poco[.] el sabado mandamos un pedido para Leon[,] y dos mas para el Lojo[,] a los padres del marmolista[,] y le tenemos que hacer un Ropero al marmolista de los Lunas[,] y otro a los de Buela de padron[,] y un pedido de camas para Lugo[,] y bamos yendo[.]
Ramon[,] te mando unas pocas orejas y unas filloas[,] y costilletas y un pedazo de carne y pan[,] y la muda de la cama y tambien la tuya[,] y tambien el pedazo de Cedro de Cuba[.] Sin mas[,] recibes recuerdos de Carmen[,] Maximino[,] y el Relojero y Sña[.,] y Joaquin y de todos tus amigos …[,] y tambien de Manolo de la panadera …[,] y … un sin numero de besos y abrazos de nuestros queridos hijitos[,] y de mi recibes un fuerte abrazo de tu esposa que tanto te quiere[.]
tuya

Pura Prado

Mi querido e inolvidable papaiño: Deseo que al recibo de esta se halle gozando de una completa salud[,] quedando la nuestra bien para todo lo que guste mandar.
Hoy recibimos su carta por el medio de la cual quedamos enteradas de que esta bien de salud[,] de lo que nos alegramos mucho[,] pues mañana ba mama a bisitarlo y le mandamos una poca comida para que pase una cena regular [el] martes de Carnabal. Sabrá que a escrito Manolo[,] y esta bien y manda recuerdos para todos[,] y hoy a escrito Manuel Vicente[:] esta en Leciñena[,] en el monte de Alcubierre[,] y tambien manda recuerdos[.] y nosotros estamos bien[.] todo el mundo nos aprecia[,] pues yo siempre tengo que trabajar[,] si no es en la sastrería es en casa[,] pues hasta hoy siempre tube trabajo[,] y Pilar lo mismo[.] estuvimos haciendo cartucheras[,] y ahora terminanos la tarea y Pilar tiene que calcetar y yo que coser[,] pues todo cuanto le mandamos a usted[,] todo nos [lo] regalan[,] no gastamos ni un centimo[,] asi que ya ve lo mucho que nos quiere todo el mundo[.] y sin mas[,] adios[,] hasta la suya. Recibe recuerdos de todos sus amigos y besos de mis hermanitos[,] y de mi recibe un abrazo muy fuerte; su hija que tanto le quiere y desea berlo cuanto antes.

Pura Fernández



Volver a la nota

Documento 8:

[La] Estrada[,] 12 de Febrero [de] 1937

Mi querido papa: Deseo que al recibo de esta se halle gozando de una completa salud[,] quedando la nuestra bien y para todo lo que guste mandar.
Hoy dia 12 recibimos su carta con fecha 10 del corriente[,] y bemos que esta bien de salud[,] de lo que nos alegramos muchisimo. Tambien le mandamos una poca [de] comida[.] y nosotros estamos muy bien[,] ayudamos todos a mama[,] y le dire que el señor Pego es muy amigo mio[,] pues yo en la de Casagrande estoy solo por hacerle compañía a la Señora Dolores[,] porque no se acostumbra a estar sola[,] porque en la sastrería no hay en que dar una puntada[,] pero yo sino es una cosa es otra[,] porque si no coso le hago las camas[,] y le voy a la plaza y otras cosas[,] y en casa siempre tengo algo[,] y con la ayuda de Pilar de Ramon siempre es algo[,] y el negocio ba bien[.] asi que todos estamos bien[,] y todo el mundo nos quiere mucho y nos aprecia[.] y sin mas por el momento[,] recibe recuerdos de los de Casagrande[,] de Carmen[,] de Joaquin y de Manuel Vicente[,] y de todos sus amigos[,] y muchos besos de los niños y mios. Su hija que lo quiere mucho y jamas lo olvida.

Pura



Volver a la nota

Documento 9:

Pontevedra[,] 13 [del] 3 [de] 1937

Pura[,] me alegro que la presente te encuentre bien de salud en compañía de nuestros queridos hijos[,] la mia bien por el momento[.]
Pura[,] este escrito lo guardas bien[,] y el dia que la democracia triunfe[,] y [en] la primera reunion que tenga el ayuntamiento[,] lo entregas para que alli sele de lectura[,] y pido que cumplan todo lo que en el se pide[.] como tu puedes suponer[,] estoy tranquilo y lo ago por mi puño y letra[.] y sin mal[,] besos a los niños y muchos besos y abrazos para vosotras todas[.] vuestro siempre

Ramon Fernández



Volver a la nota

Documento 10:

Car[c]el de Pontevedra 13 [de] Marzo [de] 1937

Ramon Fernández y demas compañeros

Amigos y correligionarios de La Estrada: Estos compañeros vuestros, que el barómetro de la esistencia les puso en el grado de tener que sucumbir, a merced de la calumnia y la infamia; estos hombres que con espíritu (…) ante la más ignominiosa de las acusaciones, han tenido que ser víctimas de una sentencia inicua para ser inmolados en aras del ideal, puro e inmaculado de la Republica, que aun después de ejecutados, surgirán siempre por donde caiga una sola gota de nuestra sangre; estos hombres que sus hogares se cubren de luto, y los corazones de sus viudas y sus inocentes hijos estan empañados, y horriblemente contorsionados, por la amargura, de que estos miserables ensucian sus manos en nuestra sangre sin macula; estos hombres a vosotros se derigen, para encargaros en ultimo y postrer encargo especial = [lo] sabreis cumplir fiel y estri[c]tamente todos puesto que el recuerdo de estos mártires perdurará en vuestra memoria. Pues bien. Estos hombres (cadaveres vivientes) os recomiendan ante todo serenidad, mucha serenidad, para soportar el duro trance, cuando os digan; que estos queridos amigos vuestros han sido ejecutados; y luego invariables de la causa; os rogamos no abandonéis a nuestras pobres esposas y a nuestros queridos hijos, a éstos decidles que sus padres han muerto por el ideal santo de la Republica; por la regeneración de la España de [los] menesterosos y de los hambrientos, y por honrados trabajadores y nobles nos han fusilado. Esperamos y os recalcamos esto, miréis mucho por nuestras viudas y por nuestros pequeñuelos [que] tengan siquiera pan para amortiguar el hambre de estas criaturas que quedan sin tener que comer. Vosotros que sois honrados, que sois hombres que tenéis corason con fibras de republicanismo como nosotros, sentis a la par que nosotros como embarga en nuestro pecho el dolor, no por morir, pues demasiado sabeis la enteresa que nos caracteriza, sino por tener que dejar la hora bendita del triunfo que se aprosima y no poder verlo. Y a hora que hablamos y mencionamos el triunfo, esta hora que está muy proxima, esta hora que apesar de nuestro estado de marrición, que por estarlo así no podremos ver, en esta hora que suponemos que vuestros corasones trataran de evadirse de vuestros pechos con la emocion; mas[,] en esta hora que todos al grito unisono de viva la Republica; en esta hora que la Bandera tricolor ondea en la cúspide más alta de la Estrada[;] en esta hora la más grande quizás para nosotros que los siglos vieron[;] en esta hora queridos correligionarios y camaradas nuestros; en esta hora símbolo de la redención de la nueva era; que de en medio de vosotros salte una voz[,] resuene, se oiga cual preciado clarin, en todos los ámbitos de La Estrada y digan muy claramente sin precision de altavoces fantoches hipócritas y canallas como acabamos de dejar en el mundo de los vivos que pronuncien esto[:] [“]Republicanos: queridos camaradas. existen en estos momentos de innegable olvido mas nombres que tenemos que grabar con letras de oro, el nombre de mas martires de La Estrada, vi[c]timas de la mas ignominiosa opresion que los siglos vieron: Ramón Fernández Rico[,] Manuel Nogueira González[,] Jesús Puente Fontanes[,] José Mª Pena López[,] Cándido Tafalla Froiz[,] josé Rodríguez Sangiao e Isolino Teros. Tampoco vamos a olvidar a Jose Gomez Rivas[,] Manuel Puente Porto[,] José Fernández Cortes[,] Jose Vidal Puga[,] Manuel Vazquez Cruz y Jose Graciano García[”], y que vosotros añadireis si alguno mas cae después de nosotros. Os queremos decir con esto[,] vecinos y compañeros[,] que nos consta sabereis cumplir con vuestro deber; pero como asi mismo nos consta que pronunciareis nuestros nombres y lo mismo los de nuestras familias, y si alguno ha caido con la famosa ley de fugas que tanto ha imperado para todos estos; justicia[,] justicia y justicia[,] y una advertencia; si os parece, que si aun pagando con la vida no hemos cumpli[do] con nuestro deber, entonces correligionarios, entonces no se la hagáis, y [si] queréis que siga la farsa[,] que siga: Pero tened presente que estas voces y consideraciones que os hacemos[,] el prisma del nuevo régimen tendera muy en cuenta los lamentos de ultratumba.
Ahora que salimos del feo encargo; aunque nos perdonéis lo estenso que somos, otros encargos de menor "tara["]: Esperamos que en la primera reunión después de posesionaros del Ayuntamiento, conste esta carta mal hilvanada en el Libro de Actas. Que una de las calles más céntricas de la floreciente villa, llevará esta inscri[p]ción[:] [“]Mártires de La Estrada”[;] y que obrareis como os lo pedimos en nombre de la República y de la democracia y del ideal que nos lleva a la tumba; Queridos compañeros nuestros, estas toscas lineas que vosotros llegan son los últimos latidos del corasón de estos "cristos["] que al grito de "Matadles, matadles" que algunos desgraciados Ta[h]ures vecinos nuestros así lo han hecho; así que no queremos entristeceros mas, no queremos haceros sufrir mas, tampoco, queremos que seais hombres forjados en estos suplicios por que atravesamos todos[,] así que[,] compañeros[,] el último pensamiento será para vosotros; muestras que seremos firmes y enteros ante el piquete[,] gritaremos con toda la fuerza de nuestros pulmones Viva la Republica, Viva el Frente Popular, Viva la Libertad y viva la Democracia, y abajo los tiranos!
Compañeros[,] el último abrazo y el último pensamiento cumplirlo por bien de la causa[,] para [que] jamas la historia del mundo tenga que soportar tan horrendos crimenes.
Salud camaradas[,] hasta la eternidad.

Ramon Fernández Rico y Manuel Nogueira Gonzalez



Volver a la nota

Documento 11 (sin fecha):

Sra[.] Pura Fernandez Prado y Hermanos

Mis queridos hijos. Lo que en estos momentos hos pido es lo siguiente[:] que seais buenos para todos y principalmente para vuestra madre[,] esto es lo que mas os pido[,] que no le deis disgustos. pues por mi no tengais pena[,] este era mi destino. llevo la conciencia tranquila[:] no mate a nadie ni robe[,] fue solo por defender un ideal. pero si siento que unas cuantas malas personas los engañaran a vosotros y ami[,] y que con ingurias me mataran[,] pero bien[,] vosotros en su dia sabereis reclamar los derechos que os corresponden, Purita[,] no dejes de ayudar a tu madre a enseñar y educar a tus hermanos.
Sin mas[,] los abrasa a todos vuestro inolvidable padre que os quiere

Ramon Fernández



Volver a la nota

Documento 12:

Pontevedra 4 de junio de1937

Mi querida Pura[,] en este momento me encuentro en capilla y desde aquí te mando mi ultimo abrazo para ti y para todos mis hijos[,] pues se los das por no podérselos dar yo. Ten resignación y paciencia[,] no hay que hacerle[,] fue mi destino y no te digo mas [,] le das muchos besos a los niños y un abrazo a Joaquin y a los otros.

Sin más te abrazo tu esposo por última vez:

Ramón Fernández

Adios Pura mia

Adiós Purita[,] Pilar[,] Ramoncito[,] Pepiño[,] Divina[,] Carmiña[,] Tinito[,] Linito y Manolito, a dios queridos hijos todos[,] vuestro padre:

Ramon Fernández

lo que has de gastar en mi entierro biste a los niños[.]
adios querida Pura[,] adios[.]



Volver a la nota


VOLVER VOLTAR  
Copyright 2007 Fundación Xeito Novo - Prohibida la reproducción parcial o total del material expuesto, sin consentimiento de la fundación. Todos los derechos reservados