Benqueridos amigos e amigas,
Diante todo, moitas gracias. Hoxe dixéronme que podía dar a conferencia en galego. Eu supoño que a maioría ou a práctica totalidade dos asistentes están familiarizados, cando menos pasivamente, con esta lingua. Así que se algún tivese problemas de comprensión, por favor que mo faga notar. Quero dicir asi mesmo que é para min unha honra intervir hoxe nesta tribuna, tamén en parte porque era algo que eu lle debía a Xeito Novo, e nomeadamente a Carlos Fernández dende hai tres anos. Daquela tentáramos fixar unha data, pero logo non fora posíbel sinxelamente porque eu xa marchara. Deste xeito, doce horas despois de chegar a Buenos Aires estou aquí entre vós.

O tema da charla que me propuxeran en principio os amigos de Xeito Novo era dar unha noción xeral, e se se quere analítica, sobre o nacionalismo na Galicia actual: de ónde ven, cara ónde vai, e cáles son as súas perspectivas, sempre entendendo dúas cousas: primeiro, eu non son político, polo tanto isto non é ningún mítin, e non teño por qué dar unha visión que cadre plenamente coa que darían os responsábeis do nacionalismo galego politicamente organizado de hoxe en día. Segundo, a Historia non é ningunha ciencia aséptica, tampouco non o é a Ciencia Política, e eu tampouco non vou agachar en determinados intres en miñas simpatías. Finalmente, unha consideración previa. Aínda que vós xa dispoñedes dunha serie de informacións básicas, probabelmente non están ó día os caracteres básicos da escena política galega nos últimos anos. Pois a Televisión de Galicia (TVG), non sei esa versión que se recebe aquí por cabo, ou a española non adoitan seren fontes de información moi fiábeis, agás para paparotas, festas do polbo, do percebe ou do mexillón, ademais de, por suposto, os moi culturais programas de Ana Kiro (risas) que nos enaltecen como nación ós ollos do mundo.

Como é sabido, moitas veces na propia Galicia ignórase o papel que en determinados intres xogou a emigración, e nomeadamente a emigración galega na Arxentina, como animadora de determinadas empresas político-culturais, como lugar de socialización de líderes moi importantes na historia do movemento galeguista e, por suposto, como lugar onde se preservou o lume sagro do nacionalismo na longa noite de pedra que asolagou o noso país durante o franquismo. Non hai moitos galegos que saiban, por exemplo, que líderes da talla de Antón Alonso Ríos ou Ramón Suárez Picallo se formaron na emigración americana, neste caso porteña, igual que outros coma Roberto Blanco Torres o Antón Vilar Ponte se formaron na Habana. Ou outros máis menos coñecidos, coma Ramón Fernández Mato, Vicente González Paratcha ou Elpidio Villaverde, que tamén se formaran primeiramente como emigrantes e adquiriran en parte consciencia política, unha concepción de Galicia como comunidade etnocultural específica, diferencial e despois como unha nación, durante a súa estadía en América. Hai igualmente poucos galegos, e mesmo poucos nacionalistas galegos, que coñezan que o primeiro periódico que proclamou abertamente o ideario e obxectivo independentista sen ambaxes foi A Fouce, periódico publicado en Bos Aires en 1926, non moi lonxe desta sede (na rúa Mexico, no 1700 e algo: eu sempre acordo que fora fotocopiala a unha fotocopiadora de Ourense, que aínda existe, e o tipo cando viu a folliña dixo: “Carallo! En México nese ano xa pedían a independencia da Galicia!” (risas)). E durante os anos trinta, A Fouce continuou a ter unha andaina ininterrompida. Era, por exemplo, un periódico que servía de guieiro a unha parte importante do Partido Galeguista daquela época.

Por suposto, isto facía parte dun influxo máis xeral que xogaba a Galicia americana, que xogaban as sociedades de instrucción, que xogaba esta casa, a Federación de Sociedades Galegas, como apoio das iniciativas coordenadas de anovación sociopolítica e cultural e de axitación agraria non campo galego. Ou as iniciativas, dun ámbito máis modesto pero non menos efectivo, que levaban a cabo grupos de individuos, como podían ser os grupos de obreiros coruñeses emigrados que no 1907 colectasen en Bos Aires subsídios para apoiaren os obreiros panadeiros da Coruña que estaban en folga ese mesmo ano. Quero con isto dicir que ás veces a roda da Historia sofre movementos pendulares. Pero houbo un intre, non tan lonxano, en que Bos Aires foi a capital da Galicia Ideal, como recoñeceu Castelao cando chegou a estas costas no 1940. Dicíao decote, xa que Castelao non quixo ir a México, por exemplo, porque el quería, dalgún xeito, comunicarse coa comunidade de antigos residentes, coa colectividade de inmigrantes que se mobilizaran en prol da República, en prol do Estatuto de autonomía e en prol do galeguismo. Hai indicadores, mesmo, que nos amosan que naquela altura, nos anos trinta, os sentimentos de identidade etnocultural e política galega estaban máis afirmados entre os inmigrantes galaicos de Bos Aires que na propia Galicia. En 1932, Correo de Galicia era o periódico de información xeral más lido na colectividade, porque alí viñan noticias das festas, noticias de Galicia, etcétera. Á parte viñan páxinas de política e de literatura. No ano 1932, durante seis meses, este periódico fixo algo totalmente inaudito no xornalismo, non xa galego, senón ibérico de altura, que era un inquérito, unha enquisa con estructura de preguntas abertas, que normalmente din moito máis porque obrigaban á xente a definirse ben. Os resultados dese inquérito son bastante surprendentes. Aí opinaron inmigrantes daquela anónimos, como Ricardo Flores, por exemplo, ou un novo dependente de nome Ramón Mourente, que daquela se declaraba autonomista. O balanzo global da enquisa, fago un pouco de memoria, era algo así como: 40% dos inmigrantes se declaraban centralistas, 30% federalistas, 15% autonomistas e 15% independentistas. En canto á cooficialidade do idioma galego dentro do Estatuto Galego na Galicia republicana, algo que se albiscaba, xa que estaba en vistas de ser aprobado o Estatuto, había unha porcentaxe de xente que se declaraba en prol do monolingüísmo galego e do bilingüísmo galego-castelán do arredor do 40%. Naturalmente, só era unha mostra sobre 500 e pico de persoas que responderon. É nada máis que un indicador pero de certo que eso non se daba en Galicia. O Partido Galeguista, o partido nacionalista galego na IIª República, tiña en 1936 uns 3500 afiliados. A agrupación máis importante en número de afiliados era a de Rianxo, por razóns obvias, porque estaba Castelao e sobre todo os curmáns de Castelao, pero a segunda era Vigo, que tiña un militante máis cá terceira, que era Bos Aires. Había moitos máis afiliados ó Partido Galeguista en Bos Aires que na Coruña ou que en Lugo e, mesmo, que en Ourense.

Este discurso era soamente para demostrar que existe moitas veces moita desmemoria sobre o papel que xoga a emigración, as diferentes facianas da emigración, e que estas son a penas algunhas mostras de como ás veces as cousas foron dun xeito, pero poderían perfectamente ter sido doutro. Sobre todo, se un militarote, que nacera en Ferrol, un 17 de xullo de 1936 non tivera dado un golpe de Estado, e moitas máis cousas que pasaron. Dando este salto no tempo, considero que, dende logo, na Galicia actual é importante lembrar estas cousas. Éo porque os últimos acontecementos, as derradeiras polémicas xurdidas arredor da altísima lonxevidade dos galegos en Bos Aires a resultas dos censos electorais e a posíbel lexitimidade do dereito ó voto dos residentes ausentes nas eleccións autonómicas poden ter un efecto colateral, como dicían na OTAN, quizáis non moi grato: que se cuestionasen por primeira vez os dereitos dos ausentes a votar. Sobre todo se existe unha enorme discordancia entre o que votan os galegos de acá e o que votan os galegos dacolá.

¿Qué é o nacionalismo galego hoxe en día? Ben, resumilo así en corenta minutos non é tarefa doada. Por suposto haberá que deixar flecos fóra, e tampouco non pretendo responder a todas as preguntas, senón deixar algunhas delas abertas. Pero como galegos somos, preguntas facemos e, sobre todo, con preguntas respondemos.