Antón Avilés de
Taramancos

TEATRO CASTELAO - CENTRO GALEGO DE BOS AIRES
16 DE MAIO DE 2003

RONSEL DE ESPERANZA

Señor presidente do Centro Galego de Bos Aires, señor presidente do Instituto arxentino de cultura galega, señor Conselleiro de Educación da Embaixada de España, señor presidente do Consello Xeral da Emigración, señor coordinador de actividades e director xeral da oficina delegada en Bos Aires da Consellería de Emigración e Cooperación Exterior, señor vicepresidente e señores membros da Fundación Galicia-América, señores directivos das institucións galegas na Arxentina, compañeiros, profesores e alumnos do Colexio Santiago Apóstolo, alumnado dos cursos de lingua galega da Universidade de Belgrano, da Universidade de Bos Aires, da Fundación Galicia-América e da Sociedade Civil Unión de Residentes de Outes. Señoras e señores.

Antes de principiar coa miña charla non quero deixar pasar de lado a ocasión de agradecer a xenerosidade do presentador diante da tarefa desenvolvida. Cando se presenta a algunha autoridade cun currículo extenso a problemática vén dada por resumir e por non deixar ningún dato salientable no esquecemento. No caso que nos ocupa a problemática viña dada por todo o contrario, pero a xenerosidade do señor presidente logrou omitir todas as eivas que no meu simple currículo había e facelo máis digno do que en realidade é.

Tamén quero, antes de comezar, pedirlles desculpas polo estado calamitoso da miña voz. Un cambio de tempo inesperado ou un descoido ó escoller abrigo fan que estea convalecente dun pequeno catarro. Agardo que a tose non me xogue unha mala pasada e poida rematar a intervención sen moitos atrancos. Se nalgún momento teño que facer algunha pausa, confío en que me saiban desculpar.

RONSEL DE ESPERANZA

Eu son Balbino. Un rapaz de aldea. Coma quen di, un ninguén. E ademais, pobre.
Con estas palabras comeza un dos libros máis editados da nosa literatura. Con estas significativas verbas dan comezo as Memorias dun neno labrego de don Xosé Neira Vilas.
Posiblemente, moitos dos que hoxe aquí estamos poderiamos ser un trasunto evidente de Balbino. Eu, cando menos, síntome totalmente identificado con ese marabilloso personaxe; eu tamén son un aldeán coma Balbino.
Pois ben, quen lle ía dicir a este rapaz de aldea, nacido hai 33 anos en San Román de Cedeira na provincia da Coruña, que o ían convocar para tan honrosa labor como a que hoxe teño o privilexio de desenvolver. Pero, xa se sabe, cando conflúen factores como o de ter amigos con verdadeira amizade, espertar xenerosidade na colectividade dirixente e vivir con sentimento verdadeiro o amor a unha xente e a unha cultura, o resto arrola pola corredoira do destino sen maior dificultade.
Agora, sentado nesta cadeira, arroupado por todos vostedes, sinto un lixeiro rebulir espiritual que me fai matinar. Quizá en calquera invisible curruncho deste salón estea ollándonos o paisano Afonso, o solidario Ramón, o comprometido Lourenzo, o polifacético Luís, o innovador Eduardo... A todos eles e a tantos outros que resulta imposible nomear aquí, dende xa, quero pedirlles desculpas pola miña ousadía ó vir a este altar da cultura galega no exterior e subir a tan excelsa tribuna sabendo que anos hai eles ocupárona e elevárona a cotas incalculables na realidade do ser cultural galego. Tamén, a todos eles, quero dende aquí agradecerlles o que pola nosa cultura fixeron en vida e seguen a facer despois do seu pasamento.

O 20 de marzo de 1963, tres membros da Real Academia Galega presentaron nesa institución unha proposta histórica: Que se declarase o día 17 de maio de cada ano Día das Letras Galegas como data para recoller o material da actividade intelectual galega.
Manuel Gómez Román, Xesús Ferro Couselo e Francisco Fernández del Riego, afirmaban que con motivo de se celebrar aquel ano o centenario da publicación dos CANTARES GALLEGOS de Rosalía de Castro, a Academia debería consagrar, con carácter de perdurabilidade, o simbolismo que achegaba esta data nunha celebración anual.
Estimaban que o libro rosaliano foi a primeira obra mestra coa que contou a literatura galega contemporánea e que a súa aparición veu a lle dar prestixio universal á nosa fala como instrumento de creación literaria. Concluían que representa un fito decisivo na historia da renacencia cultural de Galicia.
O Día das Letras Galegas instaurábase, pois, para potenciar, promover e espallar a nosa cultura. Para que todo o mundo puidera ter constancia da realidade intelectual dun país -o galego- que estaba moi lonxe de ver brillar o sol no seu universo cultural.
Dende aquela data pasaron xa corenta anos. É hoxe cando podemos e debemos reflexionar acerca de se os postulados que por aquel entón moveron ós nosos intelectuais para o lanzamento desta idea lograron algúns dos seus obxectivos ou se, pola contra, o avance producido non foi todo o axeitado que desexaramos.
Moitos foron os progresos que se fixeron. Moitos esforzos que non tiñan no horizonte outro obxectivo que o de devolver á cultura galega o sitio que lle correspondía por historia, tradición e relevancia.
A lingua galega era en 1963 unha lingua case que sen competencias escritas, unha lingua eminentemente oral que non tiña unha consideración social axeitada. A lingua galega estaba destinada a usos socialmente pouco prestixiados e, pola contra, os usos de prestixio estaban reservados unicamente para o castelán. Se ben xa nos anos 50 as medidas de represión contra o galego atenuáronse; a medicina, a empresa, a Administración, a Xustiza, a Igrexa... (estamentos de consideración popular alta) todos se desenvolvían en castelán. E o que é peor, obrigaban a aqueles que tiñan a lingua galega como exclusivo vehículo de comunicación, a adaptarse ou asimilarse ó sistema lingüístico máis forte. Esa e outras causas fixeron que houbese dous sistemas comunicativos, que en teoría terían que ser parellos e complementarios (como linguas certas dunha comunidade), e que na realidade tiñan competencias de uso totalmente dispares. Se ben na década dos 60 madureceu a primeira xeración de galegos que non vira a Guerra Civil e que, polo tanto, non tiña no seu maxín as terribles imaxes de represión, o galego seguía reservado para usos socialmente pouco considerados e o castelán empregábase en actuacións de consideración popular elevada.

(1) NEIRA VILAS, XOSÉ: Memorias dun neno labrego. Ed. do Castro.